ايران در توليد تابلوفرش سرآمد كشورهاست و سردرود شهري باستاني در آذربايجان تبريز خاستگاه اصلي توليد تابلو فرش در ايران است.آذربايجان ايران در قرن9ميلادي بزرگترين مراكز بافت قالي بوده است.امروزه فرشهاي هنري سردرود مرزها را درنورديده و كارشناسان فرش در جهان با محصول دستان هنرمندان خلاق سردرود آشنا هستند.
قدمت و پيشينه قاليبافي در سردرود ( بیشتر تابلو بافی )
سردرود بعنوان يكي از شهرها و مراكز مهم و به تعبيري درجه اول قاليبافي ايران و آذربايجان مطرح بوده و است. امروزه نام و آوازه فرشهاي هنري اين شهر ، حصار مرزها را درنورديده و جهاني گشته است. شايد كمتر كسي در عالم هنر قاليبافي ، نام سردرود را نشنيده باشد به بيان ديگر اين شهر با قاليها و تابلوهاي هنري خود ، نام آشناي دوستداران هنر قاليبافي در سراسر جهان است. در اين شهر چنان هنرمنداني زندگي مي كنند كه اگر بگوئيم آفريده گاران زميني اند حرفي به گزاف نگفته و ادعاي بدون دليل و مدرك نكرده ايم . دستان هنرمند و انديشه باذوق هنرمندان سردرود ، چنان با احساس و زيبا به خلق آثار هنري مي پردازند كه گاهي پذيرش و درك چگونگي خلق آنها مشكل مي شود. هنرمندان فرش سردرود آفريدگان هنر فرش اند.
در اين شهر علاوه بر بافت و توليد فرشهاي معمولي در ابعاد و اندازه هاي مختلف ، قاليهاي حجمي, برجسته، دو رويه ، دو فرش در يك فرش با رجشمار متفاوت – كه صرفاً جنبه هنري دارند- نيز بافته مي شود.
در خصوص قدمت و پيشينه فرش سردرود ، حرف و حديثهاي بسياري وجود دارد ، برابر برخي گفته ها ، تاريخ و پيشينه قالي اين شهر به قرون گذشته مي رسد. مطابق برخي اقوال ، فرشي در يكي از موزه هاي روسيه نگهداري مي شود كه متعلق به اين شهر در سده هاي گذشته مي باشد ،
اما قاليهاي كنوني سردرود داراي تاريخچه حدود يكصد ساله است. طبق تحقيقات بعمل آمده ، قاليبافي در دهه هاي گذشته نخستين بار توسط « محمود آقا حكيم » وارد زندگي اهالي سردرود شده است و بعد از آن توسط افراد ديگري مانند حاج مير باقر اسحقي ، كربلا عباسعلي مقيمي ، اعلاباف و … پيگيري و گسترش يافته است. در دهه هاي گذشته بيشتر كار بافت قالي، در كارگاههاي بزرگ و به صورت دسته جمعي صورت مي گرفت و كمتر كسي كارگاه شخصي و انفرادي داشت.
كارگاههاي قديمي
از جمله كارگاههاي قديمي قاليبافي در سردرود مي توان به اختصار به كارگاههاي زير اشاره كرد :
كارگاه محمود آقا حكيم ، واقع در كوچه مقصوديه ( دره كوچه سي ) ، عباسعلي مقيمي وحاج سيد رضا حسيني ، در محله القلنديس ( آلان ديز محله سي ) ، عباسعلي اعلاباف در كاروانسراي حاج فرج نرسيده به پل ، حاج رحيم و حاج محمد نصرا… زاده در سنگستان ،حاج جبار زاير در كوچه آسياب ( هفت كچل ، دگيرمان باغي ) ، حاج محمد واعظي در كوچه سلطان پير ( يوخاري كوچه ) ، ابراهيم اعلاباف سردرودي در كوچه مسجد ( مچيد كوچه سي ) ، ابراهيم خليل آدمي در سنگستان ، محمد شريف فائقي در كوچه خانباغي ، حاج محمد وجودي در كوچه آسياب ( بالا گول ،دگيرمان باغي ) ، حاج حسين پيري در مقصوديه و … در بعضي از اين كارگاهها بيش از دهها دار قالي برپا بود و برخي كارگاهها نيز نظير كارگاه مرحوم عباسعلي مقيمي داراي رنگرز ، طراح و نقاش اختصاصي بودند.
دوره معاصر
در دوره معاصر رشد صنعت قاليبافي به دلايلي از نظر كمي و كيفي گسترش يافته و علاوه بر صنعت قاليبافي ، هنر قاليبافي نيز با بافت تصاوير انساني بنام « صورت » گسترش يافته و بافت انواع تابلوفرشهاي نفيس هنري ، حجمي ، دو رويه و برجسته با رجشمار بالا و … متداول گشته است. علاوه بر اين ، در دهه هاي گذشته ، پوستر بافي ( بافت قالي از روي پوستر بجاي نقشه هاي متداول ) در عالم هنر فرش رواج يافته و معمول شده است ( توضيح اين نكته ضروري بنظر مي رسد و آن اينكه صنعت قاليبافي با هنر قاليبافي در مواردي تفاوت داشته و هر يك تعاريف خاص خود را دارند به اين معنا كه صنعت قاليبافي بيشتر جنبه حرفه اي و توليدي را مدنظر دارد در حاليكه هنر قاليبافي علاوه بر اين موارد مذكور جنبه ظرافت هنري آن را دنبال مي كند و حايز شرايط خاص زيباشناختي است ). در بافت قالي از روي پوستر بجاي نقشه هاي متداول سنتي گذشته ، علاوه بر رعايت اصول مربوطه ، ظرافت كار بيشتر شده و هنرمند بافنده ،خلاقيت بيشتري در خلق آثار هنري از خود نشان مي دهد بطوريكه آثار هنري با اصل مدل برابري كرده و گاهي نيز از زيبائيها و ظرافت خاصي كه زائيده ذهن و احساس هنرمند است برخوردار مي شود.
ويژگيها و مشخصات فرش سردرود
قاليهاي سردرود جزو بافته هاي مهمي است كه فاقد رنگ و نيز طرح مشخص است. نوع گره ، دو پوده بودن ، بافت دقيق و منظم و پشم مورد استفاده در آنها ، قاليهاي اين ديار را از بافته هاي ساير نقاط متمايز مي سازد. در سردرود تقريباً همه انواع قالي ، با نقشه هاي متفاوت بافته مي شود كه بيشترين آن را نقشه هاي صورت ، اعم از مينياتور و پرتره هاي شخصي تشكيل مي دهد. قاليهاي سردرود علاوه بر ظرافت ، داراي تنوع در كاربرد انواع رنگها است ، استفاده از دهها و بلكه صدها نوع خامه رنگي ، براي بافت چهره و خطوط پرسوناژها ، از ديگر ويژگيهاي قالي اين شهر محسوب مي شوند. افزون بر اينها ، تلفيق و تركيب رنگها ، بر اين تنوع رنگ نيز مي افزايد.
كيفيت فرشهاي سردرود ، به جهت رعايت اصول فني بافت ، مرغوبيت مصالح و نوع نقشه آن است بطوريكه بافته هاي اين شهر از ظرافت و زيبائيهاي خاص خود – كه در كمتر جايي ديده مي شود – برخوردار هستند.
زيبايي و ظرافت تابلوفرشهاي سردرود به حدي است كه آثار ارائه شده با اصل مدلها برابري كرده و در مواقعي از زيبائيهاي خاص هنري ، كه زائيده ذهن خلاق هنرمندان آن است برخوردار مي باشند. دقت نظر و رعايت اصول زيباشناختي در انتخاب طرح و نقشه ، نيز از ديگر ويژگيهاي فرش سردرود به حساب مي آيد بگونه اي كه هر طرح و نقشه اي مورد قبول و پسند بافندگان آن قرار نمي گيرد و حتي طراح و نقاش اثر و نيز نوع پوستر و عكس مورد ارزيابي قرار گرفته و در انتخاب آن دقت لازم لحاظ مي گردد.
امروزه بيشترين قاليهاي سردرود را تابلوفرشهاي هنري « صورت » تشكيل مي دهد و از نقشه هاي متداول گذشته كمتر اثري ديده مي شود. اين تابلوها به صورت پرتره بوده و اغلب از روي پوستر و عكسهاي زنده بافته مي شوند. بافت تابلو از روي پوستر و اصل مدل ، ضمن حفظ اصالت اوليه طرحها ، از افت و نزول كيفي فرش نيز جلوگيري مي كند همانگونه كه قبلاً نيز گفته شد ، در دهه هاي گذشته غالب قاليهاي سردرود از روي نقشه و در ابعاد و اندازه هاي استاندارد و شناخته شده بافته مي شدند ولي امروزه كمتر از اين نقشه ها استفاده مي شود و ابعاد آنها نيز از استانداردهاي قبلي پيروي نمي كند. اما جهت اطلاع بيشتر خوانندگان ، نظر اجمالي به نقشه ها و طرحهاي گذشته فرش مي اندازيم.
رنگرزهاي معروف و قديمي
همانگونه كه گفته شد در قديم برخي از كارگاههاي بزرگ قاليبافي داراي كارگاههاي اختصاصي رنگرزي بودند كه كار رنگرزي با مواد طبيعي و نيز كلاف پشمها را انجام مي دادند. در آن زمان از رنگهاي شيميايي امروزي چندان خبري نبود و تقريباً رنگ كردن مصالح و مواد قالي با رنگهاي طبيعي صورت مي گرفت ( چرا كه ثبات رنگ بعنوان مهمترين امتياز قالي محسوب مي شد ) از رنگرزهاي معروف گذشته سردرود كه كار رنگ كردن مواد مصرفي قاليبافي را انجام مي دادند مي توان افراد زير را نام برد :
محمد حسين قلي اسدپور ، علي اكبر سلطاني ، حاج كاظم صباغ ( وي كارگاه مستقل رنگرزي داشت ) ، ابراهيم بابائي ، حاج محمد حسين سلطاني ، محمد شريفي ، ميريعقوب موسوي ، ميرعلي فدوي ، اعلاباف سردرودي ، اسماعيل شيدفر و …
رنگهاي طبيعي
رنگهاي طبيعي از قسمتهاي مختلف گياهان و نباتات ( ريشه ، ساقه ، برگ و پوست ) حاصل مي شوند. ( به غير رنگي كه از نوعي حشره ، بنام « قرمزدانه » حاصل مي شود ) . از جمله گياهان و نباتاتي كه مورد استفاده در رنگهاي طبيعي قرار مي گيرند عبارتند از : مو ، توت ، بادام ، سيب ، چنار ، چاي ، زعفران و … ( برگها ) ، زردچوبه ، اسپرك ، هليله ، گندل ، سماق ، روناس( باغچا بوياغي ) ، بغم ، چوبهاي زرد و سرخ ، وسمه ، ريشه توت ، ريشه سيب ، ريشه زرشك وحشي و نيز پوست انار ، گردو ، پياز ، برغنج ( پوست پسته كوهي ) و …. اين مواد رنگ زا در موارد مختلف مورد استفاده قرار مي گرفت براي مثال براي انواع رنگ قرمز ، از روناس ، قرمزدانه ( قرمزدانه ، نوعي حشره شبيه كفشدوزك است كه با نام علمي « تاكوس » معروف بوده و داراي مقدار زيادي ماده قرمز خوش رنگ است) . توت سياه ، شاه توت ، ريشه زرشك وحشي ،گل انار و … استفاده مي شد. اسپرك ، برگهاي مو ، چنار ، توت ، زردچوبه ، هليله ، گندل ، زعفران ، سماق ، پوست پياز در انواع رنگهاي زرد كاربرد داشت همينطور براي انواع رنگهاي تيره و خاكستري از : پوست گردو ، پياز ، انار و برغنج و رنگهاي آبي و سبز از وسمه ، نيل و لاجورد استفاده مي شد. شايان ذكر است رنگهاي شيميايي براي اولين بار قبل از جنگ اول جهاني در تبريز رايج شده و مورد استفاده در رنگرزيها قرار گرفت.
ساختار قاليهاي سردرود ) تابلو فرش )
پشم
پشم بعنوان يكي از عمده ترين و اساسي ترين شاخصهاي مرغوبيت فرش محسوب مي شود. مرغوبيت آن نيز بستگي به : ظرافت ، طول ، رنگ ، استحكام ، جعد و قابليت كشش آن دارد.
پنبه
يكي ديگر از مواد اوليه قاليبافي پنبه است كه علاوه بر استفاده از آن در تار يا چله قالي ، در پود قالي نيز مورد مصرف قرار مي گيرد. از مشخصه هاي مرغوبيت الياف پنبه مي توان به : رنگ ، عدم وجود ناخالصي ، طول تار ، يكنواختي الياف ، ظرافت ، ريسندگي الياف و استقامت و محكمي آن اشاره كرد. ميزان مصرف نخ بستگي به رجشمار و ظرافت فرش دارد، هر چه رجشمارفرش كمتر باشد ميزان مصرف نخ بيشتر بوده و در رجشمارهاي بالا مصرف آن كمترمي شود.
ابريشم
ابريشم از ديگر مواد مصرفي قاليبافي محسوب مي شود كه اكثراً به صورت خامه و گاه علاوه بر آن ، در تار و پود قالي نيز از نخهاي ظريف ابريشم استفاده مي شود.
مشاغل مرتبط قاليبافي
سردرود بعنوان يكي از نقاط مهم قاليبافي ، در طول دهه هاي گذشته اين امكان را يافته كه با رونق و گسترش آن ، صاحب مشاغل جانبي و مرتبط با آن گردد كه از آن جمله مي توان به : چله كشي ، ريسمان و پشم فروشي ، رنگرزي ، پرداخت قالي ، رفوگري ، چاقوسازي ، نقاشي و طراحي اشاره كرد.
چله كشي ( بوي چكماق ، از جمله مشاغل مرتبط قاليبافي است كه افراد خاصي تحت نام « بوي چكن » به آن مشغول بوده و صاحب تجربه و تخصص مي باشند ( البته امروزه ، به سبب كوچك شدن ، ابعاد قاليها ، اينكار بيشتر توسط خود قاليبافان صورت مي گيرد ).
ريسمان فروشي نيز از ديگر حرف مرتبط قاليبافي است كه سابقه چند ده ساله دارد و هم اينك نيز دهها نفر در سردرود به اين امر اشتغال داشته و فعاليت مي كنند. از جمله پشم فروشان گذشته اين شهر مي توان به : حاج احمد شاطريان ، حاج سيد حسين اسحقي ، حاج حسن جانسوز و … اشاره كرد ( در خصوص رنگرزي و رنگرزان سردرود در صفحات گذشته مطالبي از نظرتان گذشت ).
پرداخت قالي ، بعنوان ديگر حرف مرتبط قاليبافي بشمار مي رود. اينكار ، در گذشته به صورت دستي و روي دار قالي صورت مي گرفت و افراد خاصي نيز بعنوان «پرداخت گر» فعاليت داشتند ، بدين ترتيب كه يك قالي طي چند نوبت تا اتمام آن توسط پرداخت گران ( يك نفر بعنوان شانه كننده و ديگري پرداخت كننده يا پرداخت گر ) ، پرداخت مي شد. قبل از آن نيز كار پرزگيري اوليه ( قيرخيم قيرخماق ) به صورت روزانه يا هفتگي انجام مي شد . امروزه تقريباً پرداخت دستي قالي بطور كلي منسوخ شده و كار پرداخت تماماً به صورت ماشيني و در كارگاههاي اختصاصي انجام مي گيرد كه از لحاظ يكنواختي و كيفيت كار نيز قابل ملاحظه است.
رفوگري و رفع عيوب قالي ديگر حرفه در ارتباط با قاليبافي است كه از قديم الايام تا امروز وجود داشته و در حال حاضر نيز جريان دارد.
صنعت چاقوسازي و توليد ابزارآلات قاليبافي از مشاغل مهم مرتبط با امر قاليبافي محسوب مي شود كه در سردرود سابقه چند ده ساله دارد از جمله استادكاران و صنعت گران اين حرفه مي توان به برادران اصل عرب ( حسن و حسين دميرچي ) اشاره كرد.
برادران اصل عرب ، جزو اولين و باسابقه ترين سازندگان ابزارآلات قاليبافي در سردرود به شمار ميروند. ايشان اين حرفه را در سال 1335 شمسي در تبريز نزد حاج حميد قيچي ساز ياد گرفته و بعد از سه سال در سال 1338 به ايجاد كارگاه توليد ابزار آلات قاليبافي اعم از : قلاب ، دفه ( شانه ) ، سيخ ، قيچي و … در سردرود براي اولين بار اقدام كردند. اين دو برادر در حال حاضر نيز در توليد ابزارآلات قاليبافي همچنان فعاليت داشته و به تلاش خودشان ادامه مي دهند.
بگفته ايشان ، چهل سال پيش قيمت تمام شده يك عدد قلاب 2 ريال بوده و تمامي كارها بصورت دستي انجام مي شد. هم اكنون اين حرفه نيز مانند بعضي امور ، نيمه ماشيني شده و علاوه بر برادران اصل عرب ، چند كارگاه ابزارسازي قالي در اين شهر مشغول به فعاليت مي باشد.
جدا از مشاغل ذكر شده ، طراحي و نقاشي قالي جايگاه خاصي در امر قاليبافي دارد به ديگر بيان ، بافت قالي بدون نقشه و طرح امكان پذير نيست. لذا همواره در كنار قاليبافي ، طراحي قالي نيز مطرح بوده و با گسترش و رونق هر يك ، ديگري نيز گسترش يافته است. بدون شك قاليهاي گذشته و اوليه ، چه از لحاظ هنري و چه از نقطه نظر رعايت اصول ، خيلي ساده تر و ابتدايي تر از قاليهاي امروزي بوده اند، پيشرفت طراحي ، الزاماً موجب رشد كيفي ، قاليبافي شده و باعث ارتقاء جنبه هاي هنري آن گرديده است. در اين ميان نقش طراحان و نقاشان قالي ، در ارتقاء كيفي و همينطور در ماندگاري آن ، از جايگاه خاصي برخوردار بوده ومي باشد.ماندگاري يك اثر علاوه بر دقت ، ظرافت و رعايت اصول فني بافت ، به نوع طرح و كيفيت طراحي آن نيز بستگي دارد ، و هيچ اثر هنري بدون توجه به طرح آن ، قابل تامل و ارزش هنري نيست.
طراحان و نقاشان فرش سردرود
در ساليان گذشته ، بيشتر طراحي قاليهاي سردرود را نقاشان و هنرمندان طراح تبريزي همچون : حاج علي رنگ آموز ، استاد برگي ، خياباني و … انجام مي دادند ولي از اواخر دهه 1330 ، با ظهور و فعاليت نقاشان طراح سردرودي ، علاوه بر نقاشان تبريزي ، هنرمندان طراح اين شهر نيز ، وارد عرصه طراحي قالي شدند. و اين امكان و فرصت را يافتند كه به عرضه هنر خويش بپردازند ( هر چند ، اين حضور در اوايل به صورت ابتدايي و فاقد برخي از ويژگيهاي هنري بود ولي به مرور زمان و كسب تجربه،
هنرمندان طراح اين شهر توانستند در اين عرصه نيز حرفي براي گفتن داشته باشند). از جمله اين هنرمندان قديمي و حال حاضر فرش سردرود مي توان به : استاد جعفر پاكدست ، محمد رضا مقیمی حاج حسين نديم ، مرحوم حاج علي اكبر شكوري ( نوحه خوان ) ، مرحوم ابراهيم جهان بين( ابراهيم نقاش ) ،ابوالفضل ياقوتي ، احمد سلطاني ، محمد فتحعلي پور ، علي حلاجي ،حسين سردرودي ، قابلنژاد ، محموديه ، كريم نژاد و … اشاره كرد.
استاد جعفر پاكدست سردرودي
استاد جعفر پاكدست سردرودي در سال 1310 شمسي در يك خانواده كشاورز در سردرود پا به عرصه حيات گذاشت. ايام نخستين سالهاي حيات را نزد خانواده خود در پيشه زراعت سپري كرد. چون به حرفه قاليبافي و هنر علاقه خاصي داشت در كنار شغل پدري به يادگيري قاليبافي نيز همت گماشت اما تنها بافت قالي ، حس جستجوگر و كنجكاو وي را قانع نكرد ، لذا صنعت رنگرزي را نيز تجربه كرد. اشتياق به طراحي و نقاشي قالي و وجود استعداد شگرف ذاتي باعث گرديد تا وي در سال 1328 در 18 سالگي ، دنياي طراحي فرش را نيز بيازمايد – بدون آنكه نزد استادي به تعلّم بنشيند و آموزش ببيند- طراحيهاي چشم نواز ولي اوليه وي ، در امر طراحي قالي بزودي مورد توجه اهل فن و هنردوستان قرار گرفت. وي تا سال 1339 در زادگاه خويش به امر طراحي پرداخت ، بعد از فوت پدر در سال 1340 در بازار تبريز ، فعاليت هنري خويش را به طور جد دنبال نمود. سه سال بعد در سال 1343 به استخدام شركت سهامي فرش ايران درآمد. بعد از
چند سال فعاليت در تبريز ، ابتدا به تهران و سپس به خراسان مامور به خدمت گرديد. بعد از آن به دفتر مركزي شركت در تهران منتقل شده و تا سال 66 سرپرستي واحد طراحي شركت را بعهده گرفت . در طي اين مدت آموزشگاه طراحي شركت را تاسيس و به آموزش طراحي پرداخت. استاد پاكدست در سال 66 به افتخار بازنشستگي نايل آمد ولي خود را بازنشسته دنياي زيباي هنر نكرد وي در حال حاضر در دانشگاههاي مختلف تهران نظير دانشگاه : الزهراء ، هنر ، سوره ، فرهنگسراي تهران و نيز دانشگاه هنر تبريز مشغول به تدريس عملي طراحي قالي مي باشد. وي در سال تحصيلي 78-77 به عنوان استاد برگزيده و نيز استاد ممتاز گروه صنايع دستي دانشگاه سوره انتخاب و حايز دريافت لوح تقدير گرديد.استاد پاكدست در زمينه طراحي قالي داراي سبك بخصوصي بوده كه طراحيهاي او را از ديگران متمايز مي سازد. وي در مقام كارشناسي ارشد شركت سهامي فرش ايران و استاد دانشگاه و عضو هيئت علمي دانشگاه الزهراء ، همواره مورد توجه بوده و نظرياتش در مجامع علمي و هنري مورد لحاظ قرار مي گيرد. چنانكه دكتر محمد مهدي هراتي از اساتيد هنر دانشگاه سوره تهران درباره وي مي گويد : « استاد پاكدست از نوادر روزگار ماست و جانشيني براي او وجود ندارد »
علاوه بر اينها وي عضو هيئت امناء و نماينده انجمن هنرمندان طراح فرش است. از استاد پاكدست آثار بسيار بديعي در عرصه طراحي فرش به يادگار مانده است كه از معروفترين آنها كه مورد توجه و نظر اهل فن و كارشناسان فرش دستباف قرار گرفته مي توان به طراحي فرشهاي : مجلس شوراي ملي سابق ، فرشهاي سفارشي وزارت امور خارجه جهت سفارتخانه هاي ايران ، فرشهاي آستان قدس رضوي ، فرشهاي سفارشي كشور عربستان سعودي ، بازسازي طرح فرش شيخ صفي و نيز طراحي فرش 5 هزار متري پادشاه عمان ( سلطان قابوس ) كه در نوع خود بينظير هستند و … اشاره كرد. استاد پاكدست در امر بافت و نيز رنگرزي قالي صاحب نظر و استاد بوده و در زمينه تدوين كتاب نيز ، صاحب رساله ارزشمند « شيوه طراحي فرش» كه در سال 1379 توسط انتشارات يساولي منتشر شده است مي باشد كه آن كتاب نيز در نوع خود منحصر بفرد است. علاوه بر اين مصاحبه هاي بسياري از وي در مجلات و نشريات مختلف تخصصي نظير : نشريه قالي و گليم ، مجله فرش و … چاپ و منتشر شده است كه به سبب بحثهاي كارشناسانه قابل انديشه و تامل است.
هنرمندان قاليباف ( تابلو باف )
شهرت و آوازه هر شهر و دياري ، وامدار هنرمندان باذوق و انديشمندان صاحب خرد آن است اگر امروز، فرش سردرود ، نام آشناي هنردوستان سراسر گيتي است.اگر تابلوهاي فرش اين شهر ، زينت بخش قصرها و موزه ها است ، اگر نام اين شهر كوچك در محدوده جغرافيايي ، شناخته شده در بين اهل هنر است و اگر … ، به سبب وجود هنرمندان قاليباف آن است. شهرت و اعتبار فرش سردرود ، امروزه مديون و وامدار ، زحمات و آفرينشهاي هنرمندان بي ادعا ولي صاحب هنر آن است. هنرمنداني كه جهان هنر را با آثار سحرآميز و جادويي خويش به تسخير در آورده اند. اگر امروز جهان اصفهان را با قلمزني و آثار باستاني آن مي شناسد. اگر شيراز با اشعار «سعدي» و «حافظ» و « تخت جمشيد » ، نام آشناي جهانيان است. سردرود نيز ، با تابلوهاي فرش و هنرمندان آن شهرت يافته و بلند آوازه گشته است. چنانكه در صفحات قبلي گذشت ، هنرمندان قاليباف سردرود ، آفريدگاران زميني بوده و خداوندگاران هنر فرش اند. در سردرود حدود 4000 دار قالي فعال بوده و نزديك 7000 نفر به امر قاليبافي مشغول مي باشند كه از آن جمله مي توان علاوه بر هنرمندان ، صاحب نام قديمي به هنرمندان زير اشاره كرد . پورحسين ( گلباز ) ، سردرودي، سلطاني ، قابلنژاد ، اصل عاقلي , محمودیه ، سيديان ، صحتي ، اسحقي ،انصاری,پور اکبری, مجيدي ، محمد جعفري ، ميراب مرتضوي ، فتحعلي پور ، كريم نژاد ، زعفرانچی , اسد پور, ناصري زاد ، رنجپور, پورمهدی, جلالي ، پيوندي ، فخری,مردانی,مسپوش,نجاري ، ياقوتي ، فتح ا… زاده ، ميرزاپور و …
فرش سردرود از نگاه آمار
در خصوص تعداد بافندگان و هنرمندان و نيز افراد شاغل مرتبط فرش سردرود ، آمار دقيقي تاكنون ارائه نشده است ولي آنچه طبق برخي برآورده ها بدست آمده ، در اين شهر حدود 7000 نفر به اين حرفه مشغول بوده و نزديك به 4000 دار قالي فعال مي باشد ، در همين رابطه بيش از صدها نفر نيز در مشاغل مرتبط نظير : تجارت فرش ، رنگرزي ، فروشندگي مصالح ، طراحي نقشه قالي ، توليد ابزار آلات و … مشغول به فعاليت بوده و از طريق آن امرار معاش مي كنند. عمده درآمد اهالي اين شهر نيز از طريق قالي بافي صورت گرفته و اشتغال به فرش بعنوان مهمترين و اصلي ترين حرفه مردم سردرود به حساب مي آيد.
بيشترين حجم توليد فرش سردرود را امروزه تابلوهاي هنري – كه اغلب از روي پوستر و عكسهاي شخصي بافته مي شوند – تشكيل مي دهند. از نقطه نظر ميزان تحصيلات هر چند درصد باسوادي قاليبافان چندان قابل ملاحظه نيست ولي در سالهاي اخير ، بسياري از تحصيلكردگان و صاحبان تحصيلات دانشگاهي نيز وارد عرصه فرش سردرود شده و در اين زمينه فعاليت مي كنند.
از نقش زنان نيز در اين عرصه نبايد گذشت ، هر چند تعداد كمتري از زنان سردرودي در اين حرفه فعاليت دارند ولي حضور غيرمستقيم آنها در اين رابطه قابل ملاحظه است.
بزرگترين فرش بافت سردرود
چنانكه گفته شد بيشترين حجم توليد فرشهاي اين شهر را تابلوهاي هنري – كه غالباً در ابعاد كوچكتري قرار دارند – تشكيل مي دهد و كمتر فرشهايي با ابعاد بزرگتر مورد توجه قرار مي گيرد – طبق تحقيقات نگارنده – بزرگترين فرش بافت سردرود ، توسط حاج باقر آدمي و پسران در سال 1363 و به ابعاد 10 × 10 متر با رجشمار 60 و به صورت چله و گل ابريشم بافته شده كه وزن آن 300 كيلو و به صورت گليم برجسته و با بيش از 80 رنگ با رنگ اصلي زمينه سبز روشن بوده است. نقشه آن نيز توسط استاد « بنام تبريزي » طراحي شده و به همين نام نيز عرضه بازار فرش گرديده است.
فرش سردرود در عرصه هاي بين المللي
همواره نام و هنر فرش سردرود در عرصه هاي مختلف هنري مورد توجه بوده و نظر دوستداران و اهل هنر را به خود معطوف داشته است. حضور توانمند هنرمندان فرش اين شهر در اغلب نمايشگاههاي بين المللي ، نشانگر غنا و ريشه دار بودن و در عين حال جايگاه پر عظمت ، هنر اين منطقه را مي رساند. غالباً در تمامي نمايشگاههاي بين المللي فرش ، هنرمندان سردرود به طور چشمگير حضور فعال داشته و دارند و تقريباً هيچ نمايشگاهي بدون حضور هنرمندان فرش سردرود برگزار نشده است. همواره دوستداران هنر فرش در سراسر گيتي با نام و هنرمندان نام آور آن آشنايي كامل داشته و آنها را مي شناسند. امروزه شهرت فرش سردرود مرزها را درنورديده و در اقصي نقاط عالم جايگاه خود را يافته است.
شهر سه هزار ساله سردرود در فراسوي مرزها با تابلوهاي منحصر بفرد هنري خود شناخته شده اهل هنر است. - هر چند شايد كمتر كسي خود اين شهر را بشناسد و حتي بي اطلاع از موقعيت جغرافيايي آن باشد - ولي نام آن شناخته شده اهل هنر است.
وجود كلمه « سردرود » مهر اطمينان و استانداردي است كه مقبوليت جهاني دارد. براي دوستداران تابلوهاي هنري ، نام اين شهر كافيست كه رضايت خاطر آنها را فراهم آورد ، چرا كه هنر تابلو بافي سردرود در دنيا بي نظير بوده و براي آن رقيبي وجود ندارد.
. سردرود را میتوان به عنوان مهد هنر تابلو فرش دستباف جهان نام برد و دلیل بر این مدعا وجود حداقل 15 هزار دار قالی تابلو فرش فقط در خود سردرود و برگزاری اولین نمایشگاه تابلو فرش در سطح کشور و برگزاری دومین جشنواره گره زرین آذربایجان و ایجاد اشتغال زایی حداقل بر 50000 هزار نفر در چندین استان کشور و شهرها و مناطق محروم ار جمله استان کردستان و مناطق کرد نشین کشور دلیل محکمی بر اصالت و ارزش تابلو فرش های این شهر می باشد.
منبع : www.eforosh.com